De Bellaigue: Evropa postaje antimuslimanska dok postaje muslimanska

De Bellaigue: Evropa postaje antimuslimanska dok postaje muslimanska

Jedna od posljedica poraza Isisa u Iraku i Siriji je povratak kući mnogih od 5-6.000 Evropljana koji su tamo otišli da se bore ili žive u „kalifatu“. U zavisnosti od toga čiji su državljani oni su u zatvoru, pod prismotrom ili na rehabilitaciji (Francuska je tu najstroža, a Danska među najblažima). Ne zna se koliko su ovi povratnici opasni.

Možda se kaju i žele da budu uzorni građani, a možda spremaju osvetu. Uprkos ratnim porazima Isisa, raste spisak džihadističkih zlodjela na evropskom tlu, TBT.

Od napada bombom, vozilom i nožem u Velikoj Britaniji početkom 2017. (u najtežem napadu je ubijeno 22 ljudi na koncertu u Manchesteru) do skorašnjih napada u Španiji i Francuskoj, jasno je da se strast za ubijanjem „nevjernika“ ne smanjuje.

Mada teroristički napadi u Evropi privlače pažnju, danas ih u vijestima ima manje nego 2014. i 2015. kada su bili zastrašujuća novina. Zna se da terorizam izaziva lokalnu a ne opštu paniku. Zato je sir Jeremy Greenstock, bivši šef Komisije UN-a za borbu protiv terorizma, islamski terorizam nazvao „smrtonosna napast“. Ali ta napast postiže ono što francuski sociolog Gilles Kepel, jedan od vodećih stručnjaka za militantni islam, vidi kao cilj uvoza džihada na zapad: stvaranje nepremostivog jaza između evropskih muslimana i nemuslimana. Kako kaže Kepel, pošto su pokrenuli sveti rat protiv sovjeta u Afganistanu, džihadisti su krenuli dalje (u Bosnu, Alžir i Egipat) da bi na kraju stigli i na zapad. Prvi i najdramatičniji udar bio je na SAD 2001, a od 2012. oni prelaze i u zapadnu Evropu, gdje napade vrše lokalne ćelije i pojedinci.

Taj svjesno stvarani jaz je inspirisao naslov Kepelove nove knjige Rascep, koja je objavljena nekoliko mjeseci pošto je autor stavljen na spisak za odstrel od 7 francuskih javnih ličnosti, koji je sastavio Larossi Abballa (Abballu je 2016. ubila policija nakon što je on ubio jednog policajca i njegovu ženu). „Ako želite da me ubijete, ubijte me“, poručio je Kepel džihadistima u intervju za New York Times u aprilu 2017.

Za razliku od napada koje vrše nemuslimani poput Stephena Paddocka − koji je 1. oktobra 2017. ubio 58 ljudi na koncertu u Las Vegasu − džihadistički napadi imaju teže posljedice po zajednice u kojima se dešavaju. Svaki napad višestruko uvećava nepovjerenje, nadzor i uznemiravanje kojima su muslimani u Evropi izloženi. Tokom mjesec dana poslije bombaškog napada u Manchesteru, lokalna policija je zabilježila 224 antimuslimanska incidenta, naspram 37 prethodne godine u istom periodu. Kada je 19. juna 2017. bijeli Britanac Darren Osborne kombijem uletio u grupu muslimana, mnogi Britanci su pravdali taj čin. Na djelu je produbljivanje Kepelovog jaza: džihadisti izazivaju otpor prema svim muslimanima, a populisti prozivaju imigrante i islam.

Evropljani muslimanskog porijekla obogaćuju život zemalja u kojima žive, iako mnogi zadržavaju elemente svoje religije i kulture. Ali sa svakim džihadističkim napadom često ponavljana formula da je islam religija mira koju zloupotrebljavaju nasilni pojedinci gubi na uvjerljivosti. U to sam se uvjerio nekoliko dana poslije napada u sjevernom Londonu, kada sam slušao razgovor u popularnoj radio-emisiji između voditelja Nicka Ferrarija i Khole Hasan, istaknute članice britanskog šerijatskog odbora (takva tijela se uglavnom bave raskidima nesretnih brakova sklopljenih po islamskim običajima i na meti su kritika jer prisvajaju nadležnosti države).

Počelo je tako što je Hasan rekla da je Isis „sekta smrti koja se lažno predstavlja kao izdanak muslimanske vjere“. Onda je dodala da se džihadisti oportunistički služe islamom i da su masovne ubice koji su uzvikivali Allahovo ime mogli da uzvikuju i ime Bude ili Isusa. „Podsjeti me“, hladno ju je prekinuo Ferrari, „kada je grupa kršćana poslednji put… raznijela djecu koja su se vraćala s pop koncerta, jer mi je to promaklo“, i dodao da je „trenutne probleme ipak izazvalo nešto što ima veze s vjerom“. „U tome je poenta“, uznemireno je odgovorila Hasan. „Nema veze sa vjerom“. Onda se telefonska veza misteriozno prekinula.

Prema anketi Le Figaroa iz aprila 2016, 63 odsto Francuza smatra da je islam isuviše „uticajan i prisutan“ u Francuskoj, naspram 55 odsto 2010, dok 47 odsto smatra da prisustvo muslimana predstavlja „opasnost“, naspram nekadašnjih 43 odsto. Sudeći po anketi sprovedenoj u Britaniji u približno istom periodu, oko 43 odsto Britanaca vjeruje da je islam „negativna snaga“ u njihovoj zemlji. Kako mi je rekao aktivista muslimanske zajednice u Lidsu, poslije masakra u Las Vegasu mnogi muslimani su se satima molili da „počinitelj nije musliman“, jer bi to izazvalo gnjevne reakcije na internetu, uvrede, nasilno skidanje hidžaba i ostale fizičke napade na ulici.

***

Integracija muslimana postala je politički problem u Evropi 80-ih godina prošlog vijeka. Muslimanski aktivisti u Britaniji su se odvojili od crnačke zajednice, što je dovelo do tenzija između ove dve grupe. U Francuskoj su dugotrajno sistemsko zapostavljanje i popularizacija salafističkih ideja preko afganistanskog džihada pokolebale uvjerenje javnosti da su migranti iz sjeverne Afrike socijalisti i sekularisti. Francuska kulturna kontrola (dirigisme) i britanski multikulturalizam logični su nastavci dvije suprotstavljene verzije imperije (francuske civilizatorske misije i britanskog nemiješanja, koje počiva na principu različitosti svojstvene konglomeratu Ujedinjenog Kraljevstva). Njemačka primjenjuje neku vrstu kombinacije ova dva pristupa.

Kada su 2005. muslimani iz francuskih predgrađa krenuli u proteste i kada je u januaru 2015. džihadistički terorizam pogodio Francusku, mnogi u Britaniji su te probleme pripisali nepromišljenoj politici nametanja francuske kulture sjevernoafričkim migrantima, uključujući obavezu upotrebe francuskog jezika i usvajanja sekularne i republikanske ideologije. Nasuprot tome, Britanija je dozvolila zadržavanje kulturnih osobenosti, pri čemu se od migranata zahtijevalo poštovanje simbola kao što su parlament i kruna. Ni bombaški napadi u Londonu 2005, u kojima je ubijeno 52 ljudi, nisu nanijeli veću štetu tom optimističkom pristupu, dijelom zato što je osmogodišnje zatišje do sljedećeg napada omogućilo javnosti da terorističke napade otpiše kao slučajna zastranjivanja.

Još su davne 1975. autori jednog istraživanja o britanskom obrazovanju naveli da se „ni od jednog djeteta ne može očekivati da odbaci svoj jezik i svoju kulturu kada pređe školski prag“. Multikulturalizam ne vidi prednosti slabljenja zajednice i tradicije koji povezuju ljude inostranog porijekla. Naprotiv, kako navodi Savjet Velikog Londona, te građane treba podsticati da „ispolje sopstveni identitet, istraže svoju historiju, odrede svoje vrijednosti i žive kako oni misle da treba“.

Multikulturalizam je uticao na obrazovanje i socijalno stanovanje u Britaniji. Podsticano je formiranje homogenih imigrantskih zajednica, što je dovelo do stvaranja monokulturnih oblasti, dok su u školama djeca bila ohrabrivana da govore o svojoj historiji i kulturi. Posljedica britanskog multikulturalnog programa, koji je u stilu Britanske Indije ohrabrivao osobenosti različitih zajednica, jeste to što u krajevima s preovlađujuće muslimanskim stanovništvom postoje muslimanski odbori, gradonačelnici i članovi parlamenta u mnogo većem broju nego u sličnim krajevima u Francuskoj.

U Bredfordu u Zapadnom Yorkshireu, jednom od bivših engleskih industrijskih gradova, multikulturalizam je zadobio najkontroverzniji oblik. Ne žive svi britanski muslimani u zatvorenim zajednicama: muslimani u Istočnom Londonu i Lesteru žive sa drugim pridošlicama različitih vjeroispovjesti. Ali dijelovi Bradforda − uske uličice oko Atok parka, gdje žene nose pakistanske džilbabe − prkosno su monokulturni. Muslimansku zajednicu u Bradfordu (130.000 ljudi) čine porodice iz okruga u Kašmiru pod pakistanskom upravom, koje su emigrirale 60-ih godina 20. vijeka. Na nebu iznad grada se ocrtavaju minareti 125 džamija, a obrazovni sistem i trgovina (da ne pominjem vjenčanja i razvode) formirani su u skladu sa stavovima čvrsto povezane i krajnje konzervativne zajednice. Ona je pogođena siromaštvom i narko zločinima, ali većina ljudi u njoj smatra da bi im bilo daleko gore bez njihove vjere i tradicije.

Podrška multikulturalizmu u Engleskoj je opala poslije terorističkih napada i brzog porasta muslimanske populacije, koja se od 2000. udvostručila (3 miliona ljudi). Do 2020. polovina stanovnika B − jednog od najmuslimanskijih gradova zemlje s najvećim natalitetom – imat će ispod 20 godina. Kao odgovor na tu demografsku promjenu i strah od terorizma, Britanija pod Davidom Cameronom i Theresom May javno se odrekla politike multikulturalizma, što je u skladu sa odbrambenim impulsom koji je većinu glasača naveo da se odluče za brexit. (I u Bradfordu je mnogo muslimana glasalo za brexit u strahu od poljskih i romskih migranata.) Primjer paničnog napuštanja multikulturalističkih uvjerenja je i reakcija Therese May na teroristički napad na Londonskom mostu početkom juna 2017, kada je tražila da „ljudi ne žive u odvojenim, segregiranim zajednicama, već kao istinski Ujedinjeno Kraljevstvo“. Ključni element državne antiekstremističke politike je promovisanje „britanskih“ vrijednosti poput demokratije, vladavine prava, individualnih sloboda i tolerancije.

Jedno od zapažanja u državnom izvještaju o obrazovanju iz 1975. bilo je da majke neke djece u britanskim školama izgleda žive „u purdi ili ne govore engleski“. Ton izvještaja je neutralan – ništa u njemu ne ukazuje da se to doživljava kao prijetnja građanskoj državi. U današnjim izvještajima se sugeriše da te zajednice preziru britanski način života, kao i vrijednosti emancipacije i individualnog ostvarenja koje njeguje zvanična britanska kultura. Geto je tu shvaćen kao prva stanica na putu ka ekstremizmu i terorizmu.

***

Direktna veza između muslimanskih zajednica i ekstremističkih organizacija je naravno široko osporavana. Zapravo, mnogi islamski teroristi su napustili svoje skučene zajednice i pronašli novu „porodicu“ među globalistima čiji je cilj stvaranje, prema riječima francuskog teoretičara džihadizma Oliviera Roya, „nove vrste muslimana, potpuno odvojenog od etičkih, nacionalnih, plemenskih i porodičnih veza“. Ta nova „porodica“, a ne rodni grad u kome žive pretežno muslimani, sada je glavni generator džihadističke ideologije. Muslimanska društva i škole koji se kritikuju zbog neliberalnih stavova mogli bi upravo zbog promovisanja porodice i zajedništva biti djelotvornija prepreka revolucionarnom džihadizmu od državne propagande. Ali pripadnici liberalne ljevice i patriotske desnice smatraju da su konzervativne muslimanske zajednice patrijarhalne, šovinističke i homofobične − uglavnom s dobrim razlogom. Staru politiku ukazivanja na „umjerenije“ islamističke grupe potisnulo je uvjerenje da su sve one na svoj način ekstremne.

Fergusson u svojoj knjizi Al-Britanija detaljno obrađuje kraj multikulturalizma i nastupanje pojačanog nadzora i isticanja britanskih kulturnih vrijednosti. Državni program protiv radikalizma „Spriječiti“ (Prevent) nalaže da nastavnici, bolničko osoblje i drugi radnici iz javnog sektora prijave svakoga ko im zaliči na ekstremistu. Svi se slažu da je potencijalne ekstremiste (islamiste ili neofašiste) neophodno identifikovati, ali mnogi muslimani su nepravedno etiketirani, a sramota koju to povlači traje dugo poslije identifikacije i „dobrovoljnog“ savjetovanja. U okviru programa prevencije napravljeno je mnogo grešaka. Soba studentkinje na Oxfordu (za koju se ispostavilo da je pripadnica Sika) pretražena je pošto je prijavljena da se molila, a četrnaestogodišnji učenik je saslušan zato što je izgovorio riječ „ekoterorizam“.

Otpor prema neliberalnim muslimanskim enklavama je eskalirao 2014. zahvaljujući nacionalnom skandalu, kada su otkriveni detalji o navodnoj namjeri da se islamizuju škole u Birmingemu, drugom najvećem gradu u državi. U prethodnoj deceniji je bilo nastojanja da se muslimansko školsko osoblje dovede u dijelove Birmingema nastanjene pretežno muslimanima. Škola je promovisala molitvu i ramazanski post i uveden je neki vid polne segregacije. S vremena na vrijeme bi neki nastavnik izrekao sporni stav o homoseksualnosti i pravima žena. Ali uz osnaživanje islamskih vrijednosti – i zanemarivanje „britanskih“ koje su bili dužni da podstiču – nastavnici su povisili akademske i disciplinske standarde, što je dobro uticalo na ispitne rezultate i mogućnost zaposlenja učenika.

Poslije skandala, suspendovani su nastavnici tri birmingemske škole, što se loše odrazilo na moral i rezultate na ispitima. Sud je naredio pokretanje samo jednog disciplinskog postupka, a optužbe za zavjeru su odbačene. Ali je reputacija tih škola i njihovih đaka trajno oštećena.

Po Fergussonu, u Britaniji je danas jaz između muslimana i nemuslimana manji od onog između samih muslimana: mladi se okreću protiv svojih roditelja, a spoj seksualnih iskušenja i malih prihoda (vjenčanje je luksuz i mnogi ne mogu da ga priušte) stvara nezadovoljstvo koje se graniči sa nihilizmom. Fergussonu je zamjereno preveliko saosjećanje prema nekim islamistima koje mediji smatraju opasnima, poput starijeg člana islamističke advokatske grupe Cage (Kavez) Asima Qureshija, koji je 2015. za Mohammeda Emwazija, britanskog vojnika Isisa poznatog kao „Jihadi John“, rekao da je „lijep mladić“. Ali Fergussonovo uvjerenje da bi britanske muslimane trebalo cijeniti zbog njihove vjere, a ne uprkos njoj veliki je napredak u odnosu na oholu toleranciju koja se često predstavlja kao prosvijećeni stav prema muslimanskom pitanju.

Na primjer, pokojni američki politikolog Robert S. Leiken − čija je knjiga Gnjevni muslimani Evrope (2012) nedavno doživjela novo izdanje, s novim predgovorom o usponu Isisa − navodi da je jedan od razloga zašto ljudi sa zapada treba da se bore protiv diskriminacije muslimana to što nas „netrpeljivost ostavlja bez saveznika, uključujući muslimane na zapadu, koji su potencijalni potkazivači ekstremista“. Teško je zamisliti gori navodno antidiskriminatorni stav koji ostavlja manje mogućnosti da bi neko ko je musliman ikada mogao biti „jedan od nas“.

***

Dok Fergusson smatra da je priznavanje vjere i vrijednosti muslimanskih zajednica ključno za koheziju društva, autor knjige Rascep Kepel smatra da je to oružje koje su islamistima poklonili liberali „mekog srca“. Kepelov put je zanimljiv. On je 2004. bio član komisije koja je preporučila i sprovela zabranu vidljivih religioznih simbola u francuskim školama (takozvana „zabrana burke“). Ali pored toga, on je veći dio svog radnog vijeka proveo kao uspješan profesor, istraživač uticaja siromaštva, kulturne zavedenosti i salafističkih ideja na osjećanje otuđenosti u današnjoj muslimanskoj generaciji. Njegova prethodna knjiga, Terror in France / Teror u Francuskoj, detaljan je pregled moderne historije muslimanske Francuske, koji prati prelomne događaje, od objavljivanje karikature proroka Muhameda 2005, do lamenta Marine Le Pen 2010. zbog toga što su neki dijelovi francuskog društva „pod okupacijom“ (oslobođena je od optužbi za govor mržnje) i prvih džihadističkih napada na francuskom tlu 2012. godine.

U svjetlu generacijske podjele među muslimanima kojom se bavi Fergusson, posebno je zanimljiv Kepelov opis neuspješnog pokušaja Unije islamskih organizacija Francuske da 2005. zavede red u pobunjenim predgrađima. To tijelo vjerskih i svjetovnih vođa, koje mnogi smatraju najmoćnijim u Francuskoj, izgubilo je ugled jer nije uspjelo da spriječi zabranu burke. Ono je uglavnom bilo sačinjeno od starih članova Muslimanskog bratstva koji nisu bili u vezi sa mladićima koji su po ulicama palili automobile. Fatva koju su izdali teolozi Unije, u kojoj se kaže da je vandalizam haram, odnosno zabranjen, imala je suprotan efekat od željenog. Narednog dana je uništeno preko 1.400 auta, a u sukobima je povrijeđeno 35 policajaca.

Kepelov Rascep je zbornik njegovih radijskih eseja i komentara o događajima u Francuskoj i islamskom svijetu. Najzanimljiviji dio knjige je dugačak epilog, u kome autor izražava sumnju u sprovodivost politike jednakih mogućnosti. Po Kepelu, nasilje džihadista je manji problem od njihove namjere da prodube jaz u društvu djelovanjem u okviru zakona. U sekularnoj republici poput Francuske, piše on, „vjerska zajednica ne može biti politička“, a to je upravo ono što promoviše nova generacija muslimanskih aktivista.

Kepel kao najopasnijeg u tom smislu izdvaja Marwana Muhammada, energičnog i obrazovanog mladog lidera interesne grupe Kolektiv protiv islamofobije u Francuskoj. U ljeto 2016, poslije džihadističkog napada u Nici u kome je ubijeno 86 ljudi, nekoliko primorskih gradova je uvelo zabranu burkinija. Muhammad se isticao u organizovanju protesta protiv „histerične i političke islamofobije“, što je Francuskoj donijelo nepoželjan publicitet i završilo se proglašenjem ove zabrane nezakonitom. Kepel smatra da je „podizanje prašine“ oko burkinija, kao i negodovanje zbog lošeg postupanja prema dve muslimanke u restoranu, potez populista prerušenih u borce za ljudska prava. On optužuje one koji sve tumače kao „islamofobiju“ (navodnici su njegovi) i pojačavaju osjećaj žrtve kod muslimana.

***

U ovoj raspravi nema mjesta naivnosti. Dok je bio u egzilu u Francuskoj, ajatolah Khomeini je tvrdio da ne želi islamsku vlast u Iranu. Godinu dana od njegovog povratka u Iran, u februaru 1979, zemlja je postala islamska republika. Moguće je da Marwan Muhammad i drugi maštaju o muslimanskoj Francuskoj. Ni ja ni Kepel ne znamo da li je to tako, mada on podozrijeva da jeste. Francusko insistiranje na svjetovnom stavu svakako podsjeća na očajničke poteze turske sekularne republike prije pobjede novih islamista na čelu sa Recepom Tayyipom Erdoğanom. Ali Francuska, uprkos sve brojnijem muslimanskom stanovništvu (oko 8,4 miliona, što je osmina ukupne populacija), neće postati islamistička država. Šta god bio cilj aktivista poput Muhammada, njihov ulazak u politički mainstream i vješto zalaganje za veća prava muslimana u stvari su znak integracije muslimana u evropske institucije.

Predsjednik Emmanuel Macron se prijateljski obraća francuskim muslimanima, a prošle godine, tokom svoje kampanje, priznao je francuske zločine u Alžiru. S druge strane, novom antiterorističkom legislativom neke od najrepresivnijih odredbi vanrednog stanja prenijete su u obične zakone. Prefekti imaju ovlaštenja da ograniče kretanje ljudima osumnjičenima za ekstremizam i da zatvore bogomolje bez sudske dozvole, iako je kućni pretres (naročito kontroverzna odlika vanrednog stanja) moguć samo uz dozvolu sudije. Biti musliman znači biti sumnjiv, omalovažen, profilisan i gore od toga. Kao i u Britaniji, kratkoročni imperativ bezbjednosti sve je teže pomiriv sa idealom izgradnje harmoničnog društva.

Evropa postaje antimuslimanska dok postaje muslimanska. Premda nema mnogo kulturnih sličnosti između Pakistanaca iz Bradforda, Alžiraca iz Marseillea i Turaka iz Berlina, islam je za milione ljudi osnova njihovog identiteta. Na to ukazuje i činjenica da ni (doskora) multikulturalna Britanija ni svjetovna Francuska nisu riješile problem muslimanske integracije, uprkos razlikama u sistemima i relativnoj tolerantnosti britanskog sistema. Dok je tako i dok se muslimansko stanovništvo bude ovako brzo uvećavalo, islam će kod mnogih Evropljana izazivati nelagodu. Oni su jasno pokazali šta misle kada su podržali antiimigracione kandidate na izborima širom kontinenta, što je dijelom posljedica nepromišljene odluke Angele Merkel iz 2015. da prihvati više od milion izbjeglica u Njemačku.

Paniku stvaraju sve veći broj muslimana i strah od terorizma. Vlade mogu pokušati da to ublaže, što i čine. Ali one također treba da prihvate islam kao ono što on jeste: evropska religija. Rasprostranjeni zapadni diskurs o islamu rijetko priznaje njegove dobre strane − stabilizovanje zajednice, smanjenje kriminala i delinkvencije i pomoć milionima ljudi. Poput kršćanskog trezvenjačkog pokreta iz 19. vijeka, islam se bori protiv alkoholne pošasti koja zahvata mnoge gradove u petak i subotu uvečer. Mnogi su uzroci evropske muslimanske krize, a najvažniji je možda taj što islam nikada nije postao dio opšteg razmatranja vrijednosti uspješnog, modernog društva. On ostaje na marginama društva, a o njemu se više govori nego što se s njim sarađuje.

/ Prikaz knjiga: 1. Gilles Kepel, „La Fracture / Rascep“, Paris: Gallimard; 2. James Fergusson, „Al-Britannia, my country: A journey through Muslim Britain / Al-Britanija, moja zemlja: Putovanje kroz muslimansku Britaniju“, London: Bantam; 3. Robert S. Leiken, „Europe’s angry Muslims: The revolt of the second generation / Gnevni muslimani Evrope: Revolt druge generacije“, Oxford University Press./

 

Komentari (0)

Još uvijek nema komentara. Postavite prvi komentar!

Ostavi komentar