U izdanju Instituta za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu, jučer, 18. januara, iz štampe je izašlo izuzetno značajno naučno djelo. Riječ je o knjizi Zvornik 1992–1995: Genocid na kapiji Bosne čiji su autori dr. Muamer Džananović i dr. Elvedin Mulagić.

Monografija obuhvata 15 poglavlja, a zajedno s predgovorom, uvodom, zaključkom, popisom skraćenica, izvorima i literaturom, prilozima te registrima, djelo broji više od 1.400 stranica i sadrži oko 4.500 fusnota.

Riječ je o dvotomnoj, empirijski utemeljenoj naučnoj studiji koja predstavlja jedno od najobimnijih i najdetaljnijih istraživanja zločina počinjenih na području Zvornika tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu.

Tim povodom prenosimo recenziju akademika, prof. dr. Mirka Pejanovića:

Recenzija rukopisa knjige: „Zvornik 1992–1995: Genocid na kapiji Bosne“ autora dr. Muamera Džananovića i dr. Elvedina Mulagića

Rukopis obimne naučne studije „ZVORNIK 1992–1995: GENOCID NA KAPIJI BOSNE“ autora dr. Muamera Džananovića (direktora Instituta za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu) i dr. Elvedina Mulagića (saradnika Instituta i pripadnika Oružanih snaga Bosne i Hercegovine), predstavlja izuzetno važan, originalan i duboko dokumentiran naučno-istraživački doprinos savremenoj historiografiji, s posebnim fokusom na oblast proučavanja genocida, ratnih zločina i zločina protiv čovječnosti počinjenih na području Bosne i Hercegovine u periodu od 1992. do kraja 1995. godine.

Ova monumentalna i sveobuhvatna studija, podijeljena u 15 tematski i hronološki strukturiranih poglavlja, obuhvata ključne aspekte društveno-političkog, vojnog i ideološkog konteksta razaranja Zvornika, grada koji je postao simbol početne faze genocidne politike na tlu Bosne i Hercegovine. Pored temeljne naučne aparature – predgovora, uvoda, dodataka, popisa skraćenica, izvora i literature, te registra – knjiga donosi detaljnu analizu političke i vojne geneze agresije i genocida, kao i empirijski precizno dokumentovanu strukturu i tok zločinačkih operacija nad civilnim stanovništvom.

U prvom poglavlju (DRUŠTVENO-POLITIČKE I VOJNE PRILIKE U SOCIJALISTIČKOJ FEDERATIVNOJ REPUBLICI JUGOSLAVIJI KRAJEM XX STOLJEĆA) predstavljene su opšte društveno-političke i vojne prilike u bivšoj Jugoslaviji i Bosni i Hercegovini osamdesetih i početkom devedesetih godina 20. stoljeća, uz poseban osvrt na početak separatističke aktivnosti u Bosni i Hercegovini.

U drugom poglavlju (OD “SAOIZACIJE” BOSNE I HERCEGOVINE DO USPOSTAVE VOJSKE “REPUBLIKE SRPSKE”: ULOGA SDS-a, DRŽAVNIH STRUKTURA SFRJ I “PARAVOJNIH” JEDINICA) autori su identifikovali i imenovali ključne organe i aktere koji su provodili separatističke aktivnosti u Bosni i Hercegovini.

Meritorno konstatuju da je separatističkim aktivnostima upravljano kroz strukture SDS BiH, a da su glavnu rukovodnu ulogu u tim aktivnostima, kao i pripremama za rat protiv Bosne i Hercegovine, imali republički organi Srbije i Crne Gore te organi SFRJ. Značajan naučni doprinos ovog poglavlja ogleda se u referentnom predočavanju krucijalne uloge organa SDB-a Srbije i „paravojnih“ jedinica u pripremama i realizaciji velikosrpskog projekta u Bosni i Hercegovini.

Trećim poglavljem (ZVORNIK U PERIODU PRIPREME I POČETKA IZVRŠENJA AGRESIJE I GENOCIDA), uz osvrt na kontinuitet zločina i društveno-političke prilike u Zvorniku, predstavljeno je provođenje separatističkih aktivnosti i priprema za izvršenje zločina na lokalnom nivou u Zvorniku. To je obuhvatilo formiranje „Srpske opštine Zvornik“ i njenih nelegalnih organa, te naoružavanje i formiranje SDS-ovih nelegalnih vojnih formacija u Zvorniku.

Četvrto poglavlje (OKUPACIJA I ZLOČINI U GRADSKOM DIJELU ZVORNIKU) obuhvatilo je važan segment završnih priprema za izvršenje okupacije Zvornika, samu okupaciju grada, te izvršenje zločina u gradskom dijelu Zvornika i prigradskim naseljima.

Petim poglavljem (ULOGA BIROKRATSKOG APARATA “SRPSKE OPŠTINE ZVORNIK” U ISTREBLJENJU BOŠNJAKA ZVORNIKA) predstavljen je birokratski aparat „Srpske opštine Zvornik“ za istrijebljenje, oličen u uspostavljanju mnogobrojnih opštinskih organa i donošenju niza odluka kojima je podržano izvršenje zločina.

Šestim poglavljem (SISTEM KONCENTRACIONIH LOGORA U ZVORNIKU) predočen je sistem brojnih koncentracionih logora pod patronatom „Srpske opštine Zvornik“, koji su postali mjesta zatočenja hiljada Bošnjaka Zvornika i drugih područja, kao i lica drugih nacionalnosti koji nisu podržavali “zločinački aparat”.

Nakon okupacije gradskog dijela Zvornika, težište zločina prebačeno je na zvornička sela. To su autori prikazali u sedmom poglavlju (MASOVNI ZLOČINI NAD BOŠNJACIMA GRBAVACA, GLUMINE, JUSIĆA, KRIŽEVIĆA I OKOLNIH SELA), s fokusom na sela u centralnom dijelu opštine.

U osmom poglavlju (DIVIČ BEZ BOŠNJAKA: REALIZACIJA KARADŽIĆEVE ODLUKE) predočeni su brojni zločini nad Divičanima, među kojima se po monstruoznosti izdvajaju zločini nad logorašima u logorima „Novi izvor“, „Sud za prekršaje“, „Batković“ i „Dom kulture Čelopke“. Zločini u „Domu kulture Čelopke“ posebno se izdvajaju po svojoj brutalnosti.

U devetom poglavlju (MASOVNO STRIJELJANJE ZATOČENIKA U DOMU KULTURE 30. MAJA 1992. GODINE I DRUGI ZLOČINI U DRINJAČI) prikazano je veliko stradanje Bošnjaka Drinjače, s naglaskom na masovno pogubljenje zatočenika u logoru „Dom kulture Drinjača“.

Deseto poglavlje (ZLOČIN “BIJELI POTOK” – REALIZACIJA GENOCIDNE NAMJERE 1992. GODINE) odnosi se na istrijebljenje i progon Bošnjaka Petkovačkog kraja i šire okoline, uključujući masovno protjerivanje i najveći pojedinačni masovni zločin u Zvorniku 1992. godine – zločin u „Bijelom Potoku“.

Jedanaesto poglavlje (DEPORTACIJA I PRISILNO PROTJERIVANJE STANOVNIŠTVA TRŠIĆA, KOZLUKA, SKOČIĆA I ŠEPKA) odnosi se na zločine u sjevernom dijelu opštine Zvornik. Izdvaja se zločin deportacije Bošnjaka iz Skočića, Kozluka i Šepka, te masovno pogubljenje Roma iz Skočića.

U dvanaestom poglavlju (SAPNA I OKOLINA 1992–1995. GODINE, S POSEBNIM FOKUSOM NA POČINJENE ZLOČINE) detaljno su prikazane vojne operacije VRS i VJ u području Sapne i okoline, koje su dovele do masovnih ubistava, uključujući i masovni zločin nad civilima Teočaka na području Lokanja.

U trinaestom poglavlju (GENOCID NAD BOŠNJACIMA JUŽNE ZVORNIČKE TERITORIJE U PERIODU 1992–1993. GODINA) prikazano je sistemsko nametanje mjera usmjerenih na istrijebljenje Bošnjaka Kamenice, Snagova, Liplja i Glodi. Karakteristika ovog genocida je višestrukost oblika izvršenja zločina.

U četrnaestom poglavlju (ZVORNIK – NAJMASOVNIJE STRATIŠTE BOŠNJAKA TOKOM GENOCIDA U SREBRENICI I OKO NJE JULA 1995. GODINE) dat je pregled genocida u Srebrenici i oko nje, uz fokus na objekte zatočenja i stratišta na području Zvornika i ulogu Zvorničke brigade VRS.

U posljednjem, petnaestom poglavlju (PREGLED ŽRTAVA ZLOČINA POČINJENIH NA PROSTORU ZVORNIKA U PERIODU 1992. – 1995. GODINA) autori prezentiraju rezultate vlastitih empirijskih istraživanja. Posebno je važno što su identifikovani identiteti i okolnosti smrti svih ubijenih žrtava na prostoru Zvornika, uz upotrebu vlastitog istraživačkog upitnika popunjavanog na terenu. Također su predstavljeni podaci o ubijenim i nestalim Zvorničanima na drugim lokacijama, uključujući i genocid u Srebrenici.

U prilozima rukopisa dodatno su predstavljeni autentični dokumenti, naredbe, fotografije logora i masovnih grobnica, popisi ubijenih, registri stratišta i druge vrijedne građe, koje predstavljaju temelj za buduća istraživanja i istinu pred međunarodnom naučnom i pravnom zajednicom.

Autori s pravom ukazuju da je realizacija genocidne politike u Zvorniku bila omogućena formiranjem paradržavnih struktura i vojno-policijskih organa na lokalnom i regionalnom nivou, koji su djelovali kao produžena ruka velikosrpskog projekta. Njihova studija dokazuje da je Zvornik bio ključna tačka za ulazak oružanih formacija u Bosnu i Hercegovinu i prva velika žrtva genocidne agresije.

Zaključno, obimno djelo, koje će u štampanom izdanju imati oko 1500 stranica, biti objavljeno u dva ili tri toma i sadržavati oko 4.500 fusnota, Zvornik 1992–1995: Genocid na kapiji Bosne, predstavlja sveobuhvatno naučno istraživanje u oblasti dokumentiranja ratnih zločina i genocida. Knjiga predstavlja cjelovitu naučnu spoznaju “etničkog čišćenja” i počinjenog ratnog zločina, uključujući i genocid nad Bošnjacima Srebrenice na području opštine Zvornik u vremenu agresije na Bosnu i Hercegovinu 1992-1995. Knjiga nije samo naučno djelo, već i glas istine u vremenu sve izraženijeg negiranja zločina. Ona nosi neizmjernu dokumentarnu, edukativnu i historijsku vrijednost, kako za akademsku zajednicu, tako i za institucije pravde i kulturu pamćenja.

Preporučujem da se rukopis objavi kao djelo od izuzetnog značaja za nauku, savremenu historiografiju i izgradnju kolektivne memorije bosanskohercegovačkog društva. Ovo je kapitalna studija koja svojim sadržajem i pristupom zaslužuje najviše naučno i društveno vrednovanje.